{metadescription}
Өз құқығыңды білмесең, жанайқайың көк тиын...

Өз құқығыңды білмесең, жанайқайың көк тиын...

Аянбай тер төгіп, күндіз-түнгі маңдай тер еңбегің құмға су құйғандай зая кетсе, қандай күйде боласыз? Иә, төбеңнен тоқпақпен ұрғандай күйге душар боласың. «Еңбек етсең ерінбей, тояды қарның тіленбей» – осы рас па? Күдігіміз бар. Қазіргі нарықтық  заманда өз еңбегіңді қымбат бағалап қана қоймай, қауіпсіздікті де ескеру керек. Ел еңбеккерлері жұмыс берушісінің қойған талабымен келісіп қана қоймай, сондай-ақ өзі де шарт қойып үйренуі керек. Оған қалай қол жеткізуге болады?  

Бойкүйез жұмыс берушінің алдаушылығы мен «құлдық» жұмысынан сақтанудың жолдары бар екен. Кез келген қазақстандық өз қалауы бойынша жеке еңбек шартын өзгертуге құқылы! Өкініштісі, мұндай мүмкіндікті барлығы біле бермейді екен. Әділетсіз, қытымыр  басшың, қарабайыр тілмен айтқанда, «лақтырып» кетуі әбден мүмкін.  

Негізі Қазақстанда және басқа елдерде де компаниядағы әр қызметкердің бабын табуға тыйым салынбаған. Кейбір ұйымдарда оны тіпті қолдап, іске асырады. Бірақ ол дамыған елдерде ғана жүзеге асырылуда. Ал посткеңестік елде әр қызметкермен қалыпты үлгідегі құжатпен келісімге отырады. Онда стандартқа сәйкес ереже көрсетілген. Өзіне қолайлы шартты – білімі мен тәжірибесі мол, яғни қымбат бағаланатын маман таңдап алады. Солайша ол өз еңбегін жалақы зардабынан құтқарып қалады. Ал қалғандарымен кадр бөлімі қымсынбайды – қолыңды қой немесе жөніңді біл. Неге екені белгісіз, бастықтардың құқысы қол астындағыларға қарағанда көбірек.       

«Заң бойынша келісім-шартта қандай да бір үлгі бар. Бірақ біздегі нарықтық қарым-қатынаста жұмысшы өз күшін, шеберлігін, білімін сатады, ал жұмыс беруші оның мүмкіндігін, білікті және сапалы істеген еңбегін сатып алады. Менің пайымдауымша, қазіргі заманда жұмысқа тұрушы азамат өз қызметімен қоса,  жұмыс шартымен де келісіп алуы қажет! Бірақ бұл жоғары білікті мамандарға қатысты шарт. Алайда Қазақстанда аталмыш үрдіс барлық жерде қолданылмайды. Жұмысшылар еңбек етіп жатқан жерде қандай да бір қосымша еңбек шарты болғанын естіген емеспін», - дейді ҚР Тәуелсіз кәсіподақтар конфедерациясының төрағасы Лариса Харькова.

Егер қызметкер өтініш жасаса, еңбек шартына қалай өзгеріс енгізуге болады?

«Жалақысы мен жұмыс уақытын өзі таңдайды. Егер жұмыс беруші көніп отырса, барлық шартын келістіріп алуға болады. Бұл жерде ешкім ешкімді қинамайды. Мәселе - жұмыс беруші жұмыс тәртібін, функционалды және т.б.  заң нормаларын бұзбауы тиіс», - деп түсіндірді заңгер Асхат Сатыбалдинов.

Құжат жұмыскердің құқығын бұзса, іс сотқа дейін жетуі мүмкін.

«Кез келген келісім-шартқа өзгерістер тек тараптар келісімі бойынша енгізіледі. Ал  келісім-шарттағы талаптар заңға қайшы болса,  онда сот келісім-шартты заң талаптарына сай  құру туралы шешім шығарады», - дейді заңгер Жангелді Сүлейманов.

«Көптеген азаматтар бізден көмек сұрап келеді. Айтатындары: «бізбен шарт жасасты, бірақ құжатта басшының қолы, мөрі жоқ. Екіжүзді бухгалтерия, ең төмен жалақы және ақшаны конвертке салып береді». Соған қарамастан жұмысшылар келісіп, нәтижесінде қысқарту, өндірісті тоқтату, жұмыс орнындағы апат, зақым алу орын алады. Ақыр соңында жұмысшы соқыр тиынсыз тақырға отырады. Денсаулығын өз қалтасынан қалпына келтіреді. Неліктен? Себебі: еңбек шарты сауатты жасалмаған», - дейді Лариса Харькова.  

Жақында Батыс Қазақстанда жүздеген жұмысшы тап осындай келеңсіз жағдайға тап болды. Олар аптап ыстықта бір айы бойы Теңіз кен орнында еңбектеніп, ақырында көк тиынсыз қалды.

«Еңбек қатынасына өтініш бермей, еңбек шартын жасау  жұмыс беруші жағынан да, жұмыс істеуші тарапынан да белгілі бір жауапкершілікке әкеп соқтырады. Жұмысшы, бірінші кезекте, еңбек шартын жасауы тиіс. Тым болмаса екі дана өтініш жазып, біреуін өзіне қалдырып, екінші данасын жұмыс берушіге тапсыруы керек. Бірақ жұмысшылардың сауатсыздығынан, болмаса жұмыс таба алмағандығынан - олар кез келген шартқа келісім беріп, келісім-шартсыз еңбектенуге көнеді. Жұмыс беруші қара күш иелерінен  кез келген уақытта бас тартып, бір тиын төлемей қуып жіберуі мүмкін. Яғни, жұмыс берушіге ешқандай шара қолданылмайды», - дейді кәсіподақтар ұйымының басшысы Лариса Харькова.

Жангелді Сулейманов «еңбек кодексіне сәйкес, еңбек қарым-қатынасы – еңбек шартына қол қойылған күннен емес, жұмыс істеген күннен басталады» дей келе, «әрине, еңбек шартсыз еңбек қарым-қатынасын дәлелдеп, ақшаңды төлетіп алу өте қиын», - дейді.

Лариса Харькова орындаған жұмысыңа куәгер  адамдарды табуың керек. Солардың көмегімен бастығыңды ақша төлетуге мәжбүрлейсің. Бірақ бастығың қалтасынан қанша ақшасын шығарады, ол бөлек мәселе, - дейді. 

«Бұл мәселе еліміздің әр облысында жиі кездеседі. Егер еңбек инспекциясы жұмыс берушінің заңсыз іс-әрекетін тапса, жұмыс беруші айыппұл төлейді. Сыбайлас жемқорлық деп айып тағылуы да мүмкін. Егер ол тендер болса, оны тексеріп, жұмысшыны еңбек шартынсыз қабылдағаны үшін жауапқа тартады.  Қандай жағдай болмасын, жұмысқа орналасушы, бірінші кезекте еңбек шартын жасауы тиіс», - деп қорытындылады Харькова.

Тексерушілер тіпті заңбұзушылықты тауып, жұмысшылардың ақшасын төлеуге міндеттесе де, ол  біршама уақыт алады.

21 - ғасырда, тәуелсіздік алғанымызға жарты ғасыр болған шақта күні-бүгінге дейін аталмыш мәселе кесе көлденең кездесуде. Тәртіп орнату үшін қанша уақыт керек?...

Айтпақшы, Асхат Сатыбалдинов проблеманы шешу үшін сауатсыздықпен күресу қажеттігін айтты. Сөзінің жаны бар.  

Мемлекетіміздегі әр азамат өз құқығын білуі тиіс. Өз құқығын білген адам оны қорғауға да қабілетті. Сақтансаң – сақтайды... 

Кеше

Серіктестер жаңалықтары

Загрузка...
Қазір эфирде
Для просмотра требуется поддержка flash и javascript.